Three weeks ago (June 25, 2012) our state secretary of the ministry of Safety and Justice answered parliamentary questions about ‘wiretapping social media services and online privacy’. A parliamentary member repeatedly requested (four times in total) statistics about the use of ‘social media wiretaps’ in collecting evidence by law enforcement authorities. Once again the Dutch state secretary Mr. Teeven refused to provide these statistics, stating that it would harm criminal investigations and prosecutions. Our minister of Safety and Justice also refused to provide transparency about ‘social media
wiretaps’ last Sunday (August 12 2012), according to this article on the popular Dutch news website Nu.nl. In this blog post I will make several observations on the subject. First of all, I believe it is wrong to speak of ‘social media wiretaps’ and secondly, in my opinion, the government should provide these statistics.

Social media wiretaps?

The parliamentary member who sent the written questions to the cabinet members responsible assumed that communication via social media services can be wiretapped, just as public (electronic) telecommunication services can. This is however not the case, as an electronic communication provider is, legally speaking, different to an electronic public telecommunication service or network provider. Not all electronic communication
providers have to change their infrastructure to facilitate wiretapping, unlike public electronic telecommunication service providers. They do, however, have to comply with requests for the collection of data.

One of the most common grounds for data collection requests by law enforcement is the collection of user data or registration data on the basis of article 126na, 126nc or 126n of the Dutch Code of Criminal Procedure. For law enforcement officials it is possible to
collect all other data on the grounds of article 126nd of the Dutch Code of Criminal Procedure, except ‘sensitive data’ such as data about the religious beliefs or health of an individual and stored communication data. Another commonly used investigatory power is article 126ng(2) of the Dutch Code of Criminal Procedure by which stored communication data – such as ‘private messages’ that are sent from one person to another via social media services – can be collected by law enforcement authorities.

In sum, it is (so far) not possible to legally wiretap a social media service without its cooperation, although law enforcement authorities can request this type of data from social media services.

Transparency about online data collection

In my view data collection from online social media services and other communication providers will become an increasingly important investigatory power of law enforcement authorities. There are two important reasons for this. The first reason is that people use
more and more online communication services to communicate with each other. It is difficult to wiretap all these different services and sometimes it is not legally (and some say technically) possible to force these services to place a wiretap. The second reason is that encryption makes data over Internet wiretaps unreadable for law enforcement authorities. By having that data collected by communication service providers directly, law enforcement authorities can obtain the communication data anyway (this is described in more detail in my (Dutch) article (.pdf) about Internet wiretaps). Note that the same trend is developing overseas, for example in the United States. Read for example this paper on SSRN from Peter Swire.

For the past couple of years – and because of the asserted pressure of members of the parliament and civil rights movements – our government has provided statistics about the use of (Internet) wiretaps. Although these figures are often misinterpreted by the media, they do provide an insight into the use of investigatory powers by law enforcement and also a reason to request an explanation from the cabinet members responsible.
Because online data collection partly replaces the investigatory technique of wiretapping, I believe it is important and logical to provide statistics about the use of this investigatory power as well. I do not see how providing this statistical data would harm investigations. Such statistical data would only tell us how often these privacy infringing investigatory powers are used. Therefore in my opinion the cabinet member(s) responsible should try their best to provide more transparency about online data collection, rather than using weak arguments to support their refusals to provide statistics.

This blog post is a crosspost from Leiden Law Blog.

In België wordt in artikel 88ter Wetboek van Strafvordering de zogenaamde
‘netwerkzoeking’ geregeld. Aan het artikel kan een zeer brede betekenis worden
toegekend. Zelfs zo breed dat het de grondslag zou kunnen vormen van tot een
‘online doorzoeking’ in het buitenland.

In dit blogbericht wil ik de bevoegdheid kort analyseren en een vergelijking maken
met het Nederlandse equivalent zoals geregeld in artikel 125j van het Nederlandse Wetboek van Strafvordering. Daarbij wil ik opmerken dat het slechts mijn eerste gedachten zijn over het onderwerp. Als iemand mij kan en wil verbeteren, dan graag! .

Belgische netwerkzoeking

De Belgische netwerkzoeking is een op zichzelf staande opsporingsbevoegdheid en
geen opsporingsbevoegdheid die slechts in het verlengde staat van een andere
bevoegdheid, zoals een huiszoeking of doorzoeking ter vastlegging van gegevens.
Wel kan een machtiging tot een netwerkzoeking door een rechter tijdens een zoeking
worden afgegeven als blijkt dat een betrokken verdachte van een bepaalde systemen
gebruik maakt om daar vervolgens een zoeking te doen. De zoeking zou elke mogelijke technische en procedurele vorm kunnen inhouden en daarmee zijn de mogelijkheden van opsporingsbevoegdheid zeer breed.

Zelfs zo breed dat in literatuur (Zie voor een heldere uitleg bijvoorbeeld J. Kerkhofs & P. van Linthout, ‘Cybercriminaliteit doorgelicht’, Tijdschrift voor Strafrecht 2010, nr. 4, pp. 179-199) als voorbeeld wordt genoemd dat met een voorhanden inlognaam en wachtwoord ook de webmail van een verdachte (bijvoorbeeld Gmail en Hotmail) kan
worden onderzocht. Denkbaar is dat opsporingsambtenaren zo’n inlognaam en
wachtwoord tijdens een huiszoeking op een briefje ergens vinden, tijdens een tap wordt onderschept, of zelfs met software of een ‘bug’ op het toetsenbord wordt onderschept (als die opsporingsmethode tenminste in de wetgeving mogelijk is gemaakt). Met de netwerkzoeking-bevoegdheid zou dan volgens de Belgen op het geautomatiseerde werk (in casu de webserver) een zoeking kunnen plaatsvinden.

Dit vind ik een bepaald vergaande bevoegdheid dat mijns inziens wel degelijk op
hacken als opsporingsbevoegdheid neerkomt. Er wordt immers onder een valse
hoedanigheid een (persoonlijk) geautomatiseerd werk van een verdachte binnengedrongen. Het idee is volgens mij dat, omdat er een wettelijke bevoegdheid (in België) voorhanden is voor een dergelijke opsporingshandeling geen sprake van het delict (hacken) zou zijn. De opsporingsmethode zelf komt in het spraakgebruik nog steeds neer op hacken. Bovendien wordt in bepaalde gevallen in feite op een geautomatiseerd systeem (server) van een bedrijf gezocht die daarvoor geen toestemming heeft geven en wellicht in het buitenland staat. Zowel het betrokken bedrijf of de
betrokken staat kan dat nog steeds als een delict of inbreuk op haar soevereiniteit zien. De enige beperking van de netwerkzoeking lijkt te zijn dat niet op slinkse wijze of met een technische voorziening computers gehackt mogen worden. De toegang moet dus rechtmatig verkregen zijn, bijvoorbeeld door het vergaren van de inloggegeven met een andere opsporingsbevoegdheid. Ik vraag mij af of het ook mogelijk zou zijn netwerken overal ter wereld te doorzoeken, indien een systeembeheerder daar bijvoorbeeld toegang toe heeft en de toegangscodes aan opsporingsinstanties afgeeft. Hopelijk wordt dat dan wel even met een jurist van het betrokken bedrijf overlegt.

België heeft het Cybercrimeverdrag niet geratificeerd waarin verdragstaten overeen
zijn gekomen dat gegevens slechts met voorafgaande toestemming van de rechthebbende
of met rechtshulp grensoverschrijdend gegevens kunnen worden verkregen. De partijen waren er tijdens de onderhandeling niet uitgekomen dat een grensoverschrijdende netwerkzoeking mogelijk zou zijn, wellicht omdat zij zich in hun soevereiniteit geschonden voelen. Dat betekent dat de normale volkenrechtelijke regels gelden en strafvorderlijke bevoegdheden in principe niet over de grens mogen worden toegepast. De kans bestaat naar mijn mening dat een andere staat of bedrijf naar aanleiding van zo’n actie de Belgische Staat voor een (internationale?) rechter sleept. Het is blijkbaar de bedoeling dat bij de Belgische netwerkzoeking de verantwoordelijke voor het systeem waar een zoeking plaatsvindt geïnformeerd wordt. Dit is echter alleen noodzakelijk indien de identiteit van de verantwoordelijke redelijkerwijze kan worden vastgesteld. De
auteurs Kerkhofs en Linthout wijzen er tevens op dat voor de bepaling geen termijn voor de informering voorschrijft en niet op straffe van een sanctie is voorgeschreven.

Netwerkzoeking in Nederland

Naar aanleiding van het bovenstaande moet natuurlijk afgevraagd worden of in
Nederland ook met het equivalent van de Belgische netwerkzoeking in het buitenland systemen mogen worden doorzoeken. Uit de wettekst zelf en wetsgeschiedenis kan worden afgeleid artikel 125j Sv een netwerkzoeking mogelijk maakt als vervolg van de inzet van een bevoegdheid tot het doorzoeken ter vastlegging van gegevens zoals geregeld in artikel 125i Sv. Indien bijvoorbeeld een doorzoeking ter vastlegging van gegevens plaatsvindt op een computer bij een bedrijf, dan kan de doorzoeking zich tevens uitstrekken tot andere computers binnen een bedrijfsnetwerk of zelfs met computers die met het netwerk verbonden zijn en binnen Nederlands territoir bevinden. De bevoegdheid kan alleen worden ingezet indien wordt vermoed dat bepaalde gegevens op die andere computers gevonden zullen worden. Deze laatste eis geldt echter ook in België.

De Nederlandse bevoegdheid tot een netwerkzoeking is daardoor beperkter in zijn aard dan de Belgische (zie ook Koops, in ‘De dynamiek van cybercrime-wetgeving in Europa en Nederland’, p. 17 en 18). Andere opsporingsbevoegdheden bieden naar mijn mening tevens onvoldoende legitimatie tot het op afstand doorzoeken van gegevens op een geautomatiseerd werk (zie ook dit artikel van mij en dit blogbericht).
Conclusie

De Belgische netwerkzoeking kan onder omstandigheden een ‘online doorzoeking’ in
het buitenland mogelijk maken. In Nederland is deze opsporingshandeling naar mijn mening niet toegestaan, omdat de Nederlandse netwerkzoeking geen op zichzelf staande opsporingsbevoegdheid is en hacken (nog) geen opsporingsbevoegdheid is.

Naar mijn mening is de Belgische netwerkzoeking zeer vergaand, maar pragmatisch. Het
biedt opsporingsambtenaren de mogelijkheid grensoverschrijdend gegevens te vergaren in dezelfde systemen als waar een verdachte gebruik van maakt, mits rechtmatig toegang wordt verkregen tot die systemen op basis van andere bevoegdheden. Echter, het kan leiden tot een ontransparante opsporingspraktijk waarbij heimelijk informatie wordt vergaard (al dan niet in het buitenland). Zelfs als een brave Belgische opsporingsambtenaar de verantwoordelijke over het gebruik van de bevoegdheid inlicht vindt het bedrijf het wellicht niet voldoende aanleiding (of te veel moeite?) om er een probleem van te maken of een procedure te starten. Indien dergelijke opsporingshandelingen niet via officiële rechtshulpverzoeken gaan worden de opsporingshandelingen die een inbreuk maken op de persoonlijke levenssfeer van de betrokken aan het toezicht van de betrokken staat onttrokken. Dit kan de rechtsbescherming van de betrokkene in gevaar brengen, zeker wanneer de verdachte zich op territoir buiten België bevindt. Inzet van de opsporingsmethode kan leiden tot
diplomatieke spanningen als een staat van de netwerkzoeking op de hoogte raakt.
Daarbij moet wel worden aangetekend dat dit afhankelijk is van de omstandigheden van het geval, de afspraken die onderling zijn gemaakt en de opsporingspraktijk. Ik ben daarom heel benieuwd hoe de bevoegdheid in de praktijk gaat uitwerken en in hoeverre hier procedures uit volgen.

Tot en met 29 februari 2012 wordt een wijzigingswet van de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) ter consultatie gegeven. Het concept van de wijzigingswet gaat onder andere in op de publicatie van camerabeelden door particulieren, een onderwerp waarmee mijn eLaw-collega Gerrit-Jan Zwenne zich (zie ook zijn interessante blog) samen met Laurens Mommers heeft beziggehouden.

In dit bericht wil ik een update geven over de vele meldplichten die er nu aan lijken te komen en enig overzicht verschaffen. Eerder had ik dit blogbericht over de meldplicht geschreven.

Meldplicht datalekken I

In de Eerste Kamer ligt nu een voorstel voor een meldplicht datalekken voor aanbieders van openbare elektronische communicatiediensten (denk aan telefoniebedrijven en internet service providers) dat betrekking heeft tot beveiligingsincidenten die nadelige gevolgen hebben voor de privacy van de betrokkenen.

De betrokkenen hoeven niet geïnformeerd te worden wanneer naar het oordeel van het College (hier nog de OPTA) gepaste technische maatregelen zijn genomen, waardoor geen toegang kan worden verschaft tot de persoonsgegevens. De OPTA moet dan dus nog wel in kennis worden gesteld, maar de melding aan de betrokkenen kan eventueel achterwege blijven. De OPTA heeft hierbij wel het laatste woord. Een meningsverschil zal vast af en toe leiden tot een kort gedingetje.

Daarnaast komt er een meldplicht voor ‘veiligheidsinbreuken en het verlies van integriteit in het geval deze een belangrijk effect hebben gehad op de continuïteit van het netwerk of de daarover geleverde diensten’. Die melding moet (hoogstwaarschijnlijk?) worden gedaan aan het Agentschap Telecom. Een meldpunt zou ervoor moeten zorgen dat geen overlap of onduidelijkheid optreed bij welke instantie nu een melding moet worden gedaan als het incident zowel gevolgen heeft voor zowel de bescherming van persoonsgegevens als de integriteit van het netwerk.

De meldplicht wordt geïmplementeerd naar aanleiding van Europese richtlijnen die wij inmiddels al in onze nationale wetgeving geïmplementeerd hadden moeten hebben.

Meldplicht datalekken II

Het kabinet wil de voorgestelde meldplicht uit de Telecommunicatiewet blijkbaar nú al wijzigen. In het conceptwetsvoorstel (.pdf) voor wijziging van de Wet bescherming persoonsgegevens wordt namelijk een meldplicht voorgesteld die zeer vergelijkbaar is met die uit de Telecommunicatiewet, maar die nu aan College Bescherming Persoonsgegevens moet worden gedaan. Op zich wordt een wirwar aan instanties voor dezelfde meldplicht (m.b.t. persoonsgegevens) voorkomen door het CBP als instantie voor te wijzen, maar de toezicht zou nog steeds moeten liggen bij de OPTA en mij is niet duidelijk wat nu de bedoeling is met dat meldpunt waar in de toelichting van de wijzigingswet voor de Telecommunicatiewet over wordt gesproken.

In het regeerakkoord werd overigens alleen gesproken voor een meldplicht voor verlies bij persoonsgegevens voor ‘diensten in de informatiemaatschappij’. Daarbij moet gedacht worden aan webwinkels en hosting providers. In het conceptwetsvoorstel wordt echter van een algemene meldplicht voor zowel private als publieke partijen uitgegaan. Dat betekent dat ook gewone bedrijven en bijvoorbeeld ziekenhuizen onder de meldplicht zullen vallen. Ook hier geldt dat betrokkenen alleen geïnformeerd moeten worden indien het incident heeft geleid tot een ‘aanmerkelijk risico dat het incident leidt tot verlies of de onrechtmatige verwerking van persoonsgegevens’. De verantwoordelijke in de zin van de Wbp moet de melding doen en betrokkenen inlichten. Hoe de melding precies moet plaatsvinden is afhankelijk van het aantal betrokken bij het beveiligingsincident. Een kleine kring betrokkenen kan volgens de toelichting op het voorstel persoonlijk worden ingelicht en anders kan met een advertentie in een dagblad worden volstaan. Het verbaast mij dat e-mail niet expliciet als voorbeeld wordt genoemd.

Het blijft natuurlijk vaag wanneer precies zo’n melding moet worden gedaan aan betrokkenen. Eventueel kan de toezichthouder hier in beleidsregels duidelijkheid over geven. Versleuteling wordt als voorbeeld gegeven dat zo’n meldplicht aan betrokkenen (niet de toezichthouder) kan worden voorkomen. Echter, als een bedrijf echt goed gehackt wordt kan waarschijnlijk ook toegang worden verschaft tot de versleutelde bestanden zou ik zo denken…

Zie ook dit blogbericht van Dirkzwager Advocaten over het conceptvoorstel en de algemene meldplicht.

Meldplicht voor financiële instellingen

In het conceptwetsvoorstel staat nog een heel verhaal over meldplichten van financiële instellingen. Het komt er op neer dat zij ook een soort meldplicht hebben, maar dan op grond van de artikelen 3:10 lid 3 en 4:11 lid 4 Wet op het financieel toezicht (Wft). Zij zijn verplicht informatie te verstrekken aan De Nederlandsche Bank (DNB en de Autoriteit Financiële Markten (AFM) over ‘incidenten die betrekking hebben op de integere bedrijfsvoering’. Skimmingpraktijken worden als voorbeeld genoemd als een incident dat valt onder de meldplicht. Financiële instellingen moeten hun cliënten informeren over het incident en als daartoe aanleiding bestaat schadeloos stellen. Indien nodig kan de DNB of AFM interveniëren bij de onderneming.

Let op: een openbare kennisgeving van het beveiligingsincident zoals voorgesteld in de Wbp is voor de financiële instellingen niet van toepassing. Door de informeringsplicht aan de cliënten van de banken en eventuele schadeloosstelling is volgens het conceptwetsvoorstel de bescherming van persoonsgegevens voldoende gewaarborgd. Voorkomen wordt dus dat nog een extra meldplicht aan de financiële instellingen wordt opgelegd. Opgemerkt wordt nog: “Dergelijke openbare kennisgevingen in de financiële sector zijn – mede tegen de achtergrond van de financiële crisis – te risicovol om dwingend te worden voorgeschreven. Onvoorspelbaar is of een openbare kennisgeving kan leiden tot het ontstaan van geruchten die niet meer op zakelijke wijze ontzenuwd kunnen worden en die daardoor nodeloos aanleiding geven tot vermindering van
vertrouwen van het publieke of de relevante markt.” Daar kan ik mij op zich wel wat bij voorstellen, maar ik benieuwd of de Kamerleden het ook voldoende vinden.

Meldplicht beveiligingslekken?

Kamerlid Jeanine Hennis-Plasschaert heeft tenslotte een motie voorgesteld (Kamerstukken II 2011/12, 26 643, nr. 202) die is aangenomen over de meldplicht voor inbreuken bij organisaties die zijn betrokken bij vitale informatiesystemen. Deze meldplicht is aangenomen in de tijd van het Diginotar-incident. Het is bedoeling dat het Nationaal Cyber Security Centrum daar dan over wordt ingelicht en eventueel naar handelt. Opstelten heeft in zijn Kamerbrief over cybersecurity aangegeven dat hij vóór het zomerreces van 2012 laat weten of en op welke manier aan de motie ten uitvoer wordt gelegd.

Conclusie

Ik heb er nog niet zoveel ideeën over of de meldplichten nu verstandig of onverstandig zijn. Helemaal nieuw zijn ze niet, want voor beursgenoteerde bedrijven bestaat al een meldplicht bij incidenten die van invloed kunnen zijn op de koers en daarnaast bestaat er al een meldplicht voor het lekken van staatsgeheimen. Tenslotte kan een meldplicht ook contractueel overeen worden gekomen tussen partijen. Duidelijk is wel dat ook met het conceptwetsvoorstel bedrijven met verschillende instanties te maken kunnen hebben die toezien op de meldplichten. Dat maakt het wel allemaal wel ingewikkeld en bureaucratisch. Positief is dat bedrijven onder dreiging van een boete van 200.000 euro de beveiligingsplicht voor persoonsgegevens (zoals vastgelegd in artikel 13 Wbp) in de toekomst wellicht (nog) serieuzer zullen nemen.

Over het onderwerp is in Nederland in mijn vakgebied (rechten) nog opvallend weinig literatuur verschenen. Dit uitstekende artikel in Computerrecht van collega-promovendus Frederik Borgesius (UvA) vond ik in elk geval erg informatief. Hopelijk verschijnt er op korte termijn meer literatuur over het onderwerp. In de tussentijd zullen sommige bedrijven wellicht druk lobbyen om van de potentieel zware administratieve last en hoge kosten af te komen.